Ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου της ο Καρλ Λούντβιχ, ένας καλλιτέχνης που αναγκάζεται να ντυθεί τη ναζιστική στολή κυριολεκτικά κατακερματίζεται συναισθηματικά, παλεύοντας να σταθεί στο μεταίχμιο μιας εφιαλτικής ιστορικής στιγμής καταπολεμώντας πρωτίστως τον ίδιο του τον εαυτό. Με αυτό ως πρώτο δεδομένο δεν είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς πόση οδύνη μπορεί να κρύβει μέσα της μια καλλιτεχνική ψυχή που η ζωή της όρισε να μεταβληθεί σε πολεμική μηχανή. Έτσι το βιβλίο κινείται διαρκώς ανάμεσα σε δύο πόλους μέσα στους οποίους η δημιουργική φαντασία της συγγραφέως κατορθώνει να δημιουργήσει έναν αμητό συναισθημάτων και διαχρονικών μηνυμάτων. Πόλοι γεωφυσικοί που εκτείνονται από Θεσσαλονίκη ως το Βερολίνο, ιστορικοί που κινούνται ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου και πολιτισμικοί καθώς σε όλο το βιβλίο ο ανθρωπισμός ως πνευματική και συναισθηματική πραγματικότητα αντιμάχεται το πεπρωμένο.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο το βιβλίο αυτό είναι μια σύνθεση η αρχιτεκτονική της οποίας δημιουργείται από αρμονικούς συνδυασμούς. Η συγγραφέας επιχειρεί ένα διάλογο με την ιστορική και ηθογραφική παράδοση της εποχής και ταυτόχρονα σκιαγραφεί όλους εκείνους τους δεσμούς που επισφραγίζουν τους όρους αυτού του διαλόγου. Αλλά αυτό που κυρίως σηματοδοτεί την εξέλιξη του κειμένου είναι ο παράγοντας τέχνη. Η τέχνη η οποία από τη φύση της είναι ο προσδιοριστικός εκείνος όρος της πολιτισμικής εξέλιξης και προόδου, μοιραία οδηγεί τον ήρωα σε δρόμους επικίνδυνους όταν αυτός καλείται να πρωταγωνιστήσει σε μια παρανοϊκή πραγματικότητα που ανακόπτει κάθε σχετική του λειτουργία. Τα ερωτήματα που υπάρχουν σε ολόκληρο το βιβλίο κινούνται μέσα σ’ αυτό το ιδεολογικό περιβάλλον, κωδικοποιώντας ταυτόχρονα την ποιότητα του λογοτεχνικού έργου. Πόσο θα είχε αλλάξει η μοίρα ολόκληρου του κόσμου αν ο Χίτλερ είχε αφεθεί να φοιτήσει στη σχολή Καλών Τεχνών η οποία τον απέρριψε; Ο Χίτλερ κατάφερε να μετατραπεί σε μια εφιαλτική μηχανή καταστροφής για όλο τον κόσμο ενώ ο Γερμανός Καρλ Λούνβιχ, ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου, ο οποίος μοιράζεται μαζί του μια ανάλογη καλλιτεχνική φύση, αφέθηκε σε μια συναισθηματική διάλυση που χρόνια ολόκληρα μετά αποτέλεσε τον ιδιότυπο τρόπο διαφυγής του από την σκληρή πραγματικότητα των προσωπικών αντιφάσεων την οποία βίωσε στα χρόνια του πολέμου. Το βιβλίο μετατρέπεται σε ένα ισχυρό δοκίμιο περί τέχνης που στοχεύει κυρίως να ερμηνεύσει τις ψυχολογικές διακυμάνσεις που υφίσταται ένας καλλιτέχνης, όταν η μοίρα του τον αντιτάσσει απέναντι στην ίδια του την καλλιτεχνική φύση. Η συγγραφέας διαμορφώνει μια ενιαία και συνεκτική θεωρία περί ανθρωπισμού παράλληλα. Η πιστότητα στα προσωπικά ιδανικά καταρρίπτεται και τα ερωτήματα που αναφύονται σχετίζονται με τον βαθμό ανθρωπιάς που κρύβει μέσα του ο καθένας.
Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της συγγραφέως είναι ασφαλώς η ψυχολογική της αναμέτρηση με τον χαρακτήρα των ηρώων της. Η συγγραφέας πραγματοποιεί μια καταβύθιση μέσα στο νου τους και στις συνθήκες διαμόρφωσης του ψυχισμού τους, επιτυγχάνοντας την πλήρη διάνοιξη της προσωπικότητάς τους, επιτρέποντας έτσι την αναγωγή τους στη συνείδηση κάθε αναγνώστη. Κύριο μέλημα της είναι η ψυχογράφηση των ηρώων τόσο των κεντρικών όσο και των δευτερευόντων οι οποίοι κινούνται δορυφορικά γύρω τους και συνεπικουρούν στην κίνηση των μοχλών εκείνων που κινούν την ιστορία. Η συγγραφέας δεν φείδεται καθόλου στην αναμέτρηση αυτή και κατορθώνει πάντα να εισβάλλει μέσα στους ήρωες της που από ένα σημείο και μετά μοιάζουν να είναι υπαρκτοί, απόλυτα αναγνωρίσιμοι και γι αυτό τόσο οικείοι και σημαντικοί.
Αν διαχρονικά σταθεί κανείς στο έργο της Πασχαλίας Τραυλού θα διαπιστώσει ότι ένα ακόμη αγαπημένο παιχνίδι της είναι να επινοεί ένα συμβολισμό για την ελευθερία και την ελεύθερη αυτοδιάθεση των ανθρώπων. Συνήθως πρόκειται για ένα αντικείμενο, ένα πουλί ή ένα ζώο. Στο συγκεκριμένο βιβλίο η ελευθερία ως μέγιστο αγαθό καλπάζει στη χαίτη ενός αλόγου και οι τριποδισμοί του διατρέχουν τις σελίδες του βιβλίου της με την ευγένεια και την περηφάνια αυτού του ζώου, εξεικονίζοντας εικόνες που ο αναγνώστης δύσκολα θα ξεχάσει.
Αξιοσημείωτες είναι ωστόσο και οι ανατροπές του βιβλίου που δένουν περισσότερο την πλοκή και λειτουργούν ως αρμοί σύνδεσης της αναγνωστικής ισορροπίας. Ένας ένοχος που πρέπει να αθωωθεί, ένας καλλιτέχνης που δεν μπορεί να αποδεχθεί τη μοίρα που του ορίστηκε από ένα παράλογο πεπρωμένο. Μια καλοσύνη ντυμένη τη πιο μισητή στολή που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, μια αγάπη ασυμβίβαστη και γι αυτό τόσο ταιριαστή και ο έρωτας ως αρχαίος έλληνας θεός να προσπαθεί να εκδικηθεί για τη χαμένη ζωή που γίνεται στάχτη μέσα στη φωτιά του πολέμου. Το βιβλίο μορφολογικά είναι μια σύνθετη καταγραφή πολλαπλών δεδομένων και ακριβώς αυτή η σύνθετη δομή του είναι αυτή που μεταφέρει τον αναγνώστη από τον ένα χώρο στον άλλο, καθιστώντας τον ικανό να εισχωρεί κάθε φορά στα αισθήματα και τις σκέψεις, στις βιωμένες εμπειρίες και στις αλήθειες, στα μυστικά και τα ψέματα που εντέχνως κρύβονται μέσα στους ήρωες.
Το βιβλίο περνά στις διαστάσεις μιας ιστορικής σκηνής στημένης ρεαλιστικά, βασισμένης στην αληθινή πραγματική Ιστορία της περιόδου η οποία αναπλάθεται από την συγγραφέα, αποτέλεσμα ενδελεχούς έρευνας και σκληρού μόχθου που και ο πιο αμύητος αναγνώστης μπορεί να διακρίνει. Μέσα από την ιστορία των πρωταγωνιστικών χαρακτήρων μαθαίνουμε για την κοινωνική κατακραυγή που στιγμάτιζε τα παιδιά που γεννήθηκαν από παράνομους έρωτες μεταξύ Γερμανών και Ελληνίδων, για τον Μέρτεν και την δράση του στη Θεσσαλονίκη που είχε ως αποτέλεσμα τον αφανισμό 50.000 Εβραίων, για τον θησαυρό των Εβραίων που διοχετεύθηκε στη Γερμανία χωρίς ποτέ να πληρωθεί στα επόμενα χρόνια κάποια αποζημίωση στην Ελλάδα, για την μετέπειτα καταστροφή του Βερολίνου και τον άδικο σπαραγμό που βίωσε η ανθρωπότητα εξαιτίας αυτού του πολέμου. Έτσι η Ιστορία και ο συγκεκριμένος χωροχρόνος γίνεται η γενετική μήτρα του συγκεκριμένου βιβλίου, τις συντεταγμένες του οποίου μορφοποιεί η συγγραφέας με πλήρη ιστορική συνείδηση που μόνο ως επιδερμική καταγραφή δεν μπορεί να εκτιμηθεί.
Το βιβλίο συγκλονίζει και ταυτόχρονα δίνει κουράγιο σε όλους όσοι θεωρούν ακόμα χρέος τους να ονειρεύονται έναν καλύτερο κόσμο. Γίνεται μια καταγγελία εναντίον του ολοκληρωτισμού που προσπάθησε να επιβληθεί παγκοσμίως μέσα από λεπταίσθητους συγγραφικούς χειρισμούς που η Πασχαλία Τραυλού επιλέγει να χρησιμοποιήσει, ενώ ο τρόπος που η συγγραφέας χρησιμοποιεί τον λόγο, είτε αμιγώς ως λέξεις συναρμολογημένες είτε ως εικόνα που περιγράφεται ενδελεχώς δημιουργεί εικόνες απαράμιλλης αισθητικής που καταγράφονται στον αναγνώστη.
Στη γλωσσική του εκφορά το βιβλίο αυτό γίνεται το όχημα που οδηγεί τον αναγνώστη στον στοχασμό τόσο των ίδιων των ηρώων όσο και της συγγραφέως. Με επιδεξιότητα και χωρίς καμία τάση αυτοεπίδειξης η Πασχαλία Τραυλού χειρίζεται τις λέξεις στην ρέουσα και ταυτόχρονα καταγγελτική τους μορφή, έτσι ώστε να οδηγεί τον αναγνώστη της στα μονοπάτια της σκέψης της με ένα εντελώς φυσικό τρόπο και ο λόγος της, γεωμετρικά διαμορφωμένος, να μην χάνει καθόλου τη συγκινησιακή του φύση αλλά να εκπλήσσει κάθε φορά με τον συμβολικό και υποβλητικό του μήνυμα.
Αξίζει να σημειωθεί η εκφραστική δεινότητα της συγγραφέως. Η κ. Τραυλού εξεικονίζει το λόγο της με εκφραστικές τεχνικές αποφθεγματικού χαρακτήρα, χωρίς να προσπαθεί με εξεζητημένους λογιοτατισμούς να εντυπωσιάσει. Λέξεις χυμώδεις, παρμένες από την ελληνική κιβωτό, διασώζονται και συνθέτουν εικόνες ονειρικές. Ευθύβολες και διεισδυτικές, η ηχητική των οποίων στήνει παράξενους συνειρμούς στο νου του αναγνώστη και δημιουργεί μια εσωτερική ευφορία, συμβάλλοντας καθοριστικά, ως πρώτη ύλη του θαύματος, στην λογοτεχνική αξία του έργου. Ο γλωσσικός πλούτος αισθητοποιεί τις περιγραφόμενες εικόνες σε μια γοητευτική λειτουργία επαναπροσδιορισμού της σύγχρονης λογοτεχνικής παραγωγής, που καθηλώνει τον αναγνώστη, επιτρέποντας του ταυτόχρονα να συσχετίσει το λόγο με την εικόνα και να διεγείρει τη φαντασία του.
Μια ιδιαίτερη παράμετρος του έργου που παρουσιάζει η κ. Τραυλού είναι ο προσδιορισμός των ηθικών αξιών έτσι όπως αυτός προβάλλεται μέσα στα βιβλία της και δημιουργεί την κορυφαία σημασία τους. Η λύτρωση που ακολουθεί στο τέλος κάθε βιβλίου είναι προϊόν μιας εσωτερικής δόνησης που προκαλείται στον αναγνώστη κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης και της συνειδησιακής φόρτισης, που διέπει τον μικρόκοσμο του βιβλίου της, στον πυρήνα του οποίου κινείται ένας ολόκληρος κόσμος ηθικών αξιών, με κορυφαία τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, την αλήθεια, την ελπίδα.
Σε ένα ξέσπασμα ειλικρίνειας η συγγραφέας αποτυπώνει όλη τη φρίκη της εποχής, την αγωνία σε ολόκληρο το μεγαλείο των στρατοπέδων συγκέντρωσης, την εφιαλτική εικόνα που με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες αναπαρίσταται για να δείξει με πλήρη συνείδηση, περισσότερο από όλα την ίδια την ομορφιά της ζωής, την αναγεννησιακή δύναμη του έρωτα, τη δύναμη της ανθρωπιάς, την απαξίωση του ολοκληρωτισμού, την εκδίκηση που «θα λάβουν τα όνειρα» των ανθρώπων, όπως γράφει στο Άξιον Εστί ο Οδυσσέας Ελύτης. Το βιβλίο αυτό της Πασχαλίας Τραυλού πέρα από ένα ιστορικό, ματωμένο χρονικό με αντιπολεμικές προεκτάσεις, πέρα από ένα μανιφέστο για τον ανθρωπισμό, την τέχνη και τον έρωτα ευελπιστεί να προκαλέσει στον αναγνώστη την οδύνη της ελπίδας ακριβώς την ίδια τη στιγμή της γέννησής της, όταν μέσα από τις στάχτες της καταστροφής ξεπετάγεται με ιλιγγιώδη ορμή και γι αυτό επαναπροσδιορίζει απ’ την αρχή τα πράγματα, γεγονός που το καθιστά ιδιαίτερα επίκαιρο στις μέρες μας, τώρα που η ελπίδα μοιάζει να έχει ξανά αποδομηθεί.
Καλοτάξιδο!
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο πρώτο τεύχος του λογοτεχνικού περιοδικού ΚΛΕΨΥΔΡΑ (Νοέμβρης 2011)που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΕΝΑΣΤΡΟΝ με την άδεια του οποίου και αναδημοσιεύεται
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου